चर्पी स्वास्थ्य, सरसफाइ मात्र होइन—महिला तथा बालिकाको सुरक्षा र सम्मानसँग पनि जोडिएको विषय

लहान, २२ असोज । घरमा चर्पी हुनु भनेको केवल शौच गर्ने ठाउँ हुनु मात्र होइन। यो परिवारको स्वास्थ्य, सरसफाइ, सुरक्षा, गोपनीयता, सम्मान र स्वच्छ वातावरणसँग जोडिएको आधारभूत आवश्यकता हो। यही सन्देशलाई स्थानीय समुदायसम्म पुर्यायउने उद्देश्यले लहान क्षेत्रमा सञ्चालन भइरहेको सडक नाटकले घरघरमा सुरक्षित चर्पी निर्माण गरी नियमित प्रयोग गर्नुपर्ने विषयमा जनचेतना फैलाइरहेको छ। “चर्पी बनाऔं, छोरी–बुहारीको सुरक्षा बढाऔं” भन्ने सन्देशसहित प्रस्तुत गरिएको सडक नाटकमा चर्पी नहुँदा परिवार र समुदायले भोग्नुपर्ने समस्या तथा चर्पी निर्माण गरेपछि हुने फाइदालाई सरल र मनोरञ्जनात्मक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ। 

नाटकमा कलाकारहरूले घरमा चर्पी नहुँदा महिला, बालबालिका तथा वृद्धवृद्धाले भोग्नुपर्ने कठिनाइलाई अभिनयमार्फत प्रस्तुत गरेका थिए। विशेषगरी महिलाहरूलाई रातको समयमा शौच गर्न घरबाहिर जानुपर्ने बाध्यता हुँदा उत्पन्न हुने सुरक्षा जोखिमलाई नाटकले प्राथमिकताका साथ उठाएको थियो।

घरमा चर्पी नभएपछि परिवारका सदस्यहरू खुला ठाउँ, खेतबारी, सडकछेउ, खोल्साखोल्सी वा अन्य असुरक्षित स्थानमा शौच गर्न बाध्य हुन सक्छन्। यसले एकातर्फ वातावरण प्रदूषित बनाउँछ भने अर्कोतर्फ मानिसको स्वास्थ्यमा समेत प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ। खुला ठाउँमा गरिएको दिसा वर्षाको पानी, हावा वा अन्य माध्यमबाट खानेपानीको स्रोत, खेतबारी तथा वरपरको वातावरणमा पुग्न सक्छ। त्यसबाट खानेकुरा र पानी दूषित हुने जोखिम बढ्छ। दूषित पानी तथा खानाबाट विभिन्न सरुवा रोग फैलिन सक्छन्। यसको असर विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र कमजोर स्वास्थ्य भएका व्यक्तिहरूमा बढी पर्न सक्छ। त्यसैले घरमा सुरक्षित चर्पी निर्माण गर्नु रोग लागेपछि उपचार गर्नेभन्दा पहिले नै रोगको जोखिम घटाउने महत्वपूर्ण उपायमध्ये एक हो।

चर्पीको अभावले सबैभन्दा बढी समस्या महिलाले भोग्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। घरभित्र चर्पी नभएपछि महिलालाई शौच गर्न बाहिर जानुपर्ने बाध्यता हुन्छ।विशेषगरी रातको समयमा सुनसान ठाउँमा जानुपर्दा महिला तथा बालिकाको सुरक्षा जोखिम बढ्न सक्छ। उनीहरू डर, असहजता र असुरक्षाको अवस्थामा शौच गर्न बाध्य हुन सक्छन्।लहान–२६ खेरलाङ्ग्री चोकमा सडक नाटक हेरेकी स्थानीय महिला देवी यादवले घरमै चर्पी हुनुको महत्व आफूले नाटकबाट अझ स्पष्ट रूपमा बुझेको बताइन्। “छोरी–बुहारी राति शौच गर्न बाहिर जानुपर्ने अवस्था आफैंमा जोखिमपूर्ण हुन्छ। घरमै चर्पी भयो भने उनीहरूलाई अँध्यारोमा बाहिर जानुपर्ने बाध्यता हुँदैन,” उनले भनिन्, “त्यसैले घरमा चर्पी बनाउन श्रीमान् र छोराहरूलाई पनि आग्रह गरेकी छु।”उनको भनाइले चर्पी निर्माणलाई केवल व्यक्तिगत सरसफाइको विषय नभई महिला तथा बालिकाको सुरक्षा र सम्मानसँग जोडिएको विषयका रूपमा बुझ्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।

महिलाका लागि सुरक्षित चर्पी हुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। घरमा चर्पी नहुँदा महिलाले आफ्नो व्यक्तिगत आवश्यकता पूरा गर्न समेत अरूको समय र स्थानको भर पर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। विशेषगरी महिनावारीका समयमा सफा र निजी शौचालय नहुँदा महिलालाई थप कठिनाइ हुन सक्छ। त्यसैले घरमा सफा, सुरक्षित र प्रयोग गर्न सहज चर्पी हुनु महिलाको स्वास्थ्यसँगै गोपनीयता र आत्मसम्मानसँग पनि सम्बन्धित विषय हो।

चर्पी निर्माणसँगै बालबालिकालाई यसको नियमित प्रयोग गर्ने बानी बसाल्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। बालबालिकाले खुला ठाउँमा शौच गर्ने बानी राख्दा उनीहरू फोहोर तथा रोगका जीवाणुको सम्पर्कमा आउन सक्छन्। घरमै चर्पी प्रयोग गर्ने, शौच गरेपछि साबुनपानीले हात धुने र वरपरको वातावरण सफा राख्ने बानीले बालबालिकालाई स्वस्थ जीवनशैलीतर्फ लैजान सहयोग गर्छ। अभिभावकले बालबालिकालाई सानैदेखि “शौचालयमै शौच गर्ने, शौचालय सफा राख्ने र हात धुने” बानी सिकाउन आवश्यक छ।

कतिपय अवस्थामा घरमा चर्पी बने पनि त्यसको नियमित प्रयोग नहुने समस्या देखिन्छ। त्यसैले चर्पी निर्माण गरेपछि त्यसलाई सफा राख्ने, पानीको व्यवस्था गर्ने, आवश्यक सरसफाइ सामग्री राख्ने र परिवारका सबै सदस्यले नियमित प्रयोग गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। चर्पी छ तर प्रयोग हुँदैन भने त्यसको उद्देश्य पूरा हुँदैन।त्यसैले घरको प्रत्येक सदस्यले चर्पी प्रयोग गर्ने र अन्यत्र खुला शौच नगर्ने प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।

१. रोगबाट बचाउँछ मानव मलमूत्र खुला ठाउँमा नफैलिँदा पानी, खाना र वातावरण दूषित हुने सम्भावना कम हुन्छ।२. परिवारको स्वास्थ्य जोगाउँछ सफा र सुरक्षित चर्पीको प्रयोगले सरसफाइ कायम गर्न र रोगको जोखिम घटाउन सहयोग गर्छ। ३. महिलाको सुरक्षा बढाउँछ छोरी, बुहारी तथा महिलालाई राति शौच गर्न घरबाहिर जानुपर्ने बाध्यता घट्छ।४. महिलाको गोपनीयता र सम्मान कायम गर्छ घरभित्र सुरक्षित स्थान उपलब्ध हुँदा महिलाले व्यक्तिगत आवश्यकताका लागि असहज अवस्था भोग्नुपर्दैन।५. बालबालिकाको सुरक्षा हुन्छ बालबालिकालाई खुला ठाउँमा शौच गर्नुपर्ने अवस्थाबाट जोगाउन सकिन्छ।६. वातावरण सफा हुन्छ खेतबारी, बाटोघाटो, खोल्सा तथा सार्वजनिक स्थानमा खुला दिसापिसाब कम हुन्छ।७. गाउँ–समुदाय सुन्दर र स्वच्छ बन्छ घरदेखि समुदायसम्म सरसफाइ कायम हुँदा बसोबास गर्ने वातावरण नै स्वस्थ र व्यवस्थित बन्न पुग्छ।

चर्पी प्रयोग गरेपछि साबुनपानीले हात धुनु पनि अनिवार्यजस्तै मानिन्छ। शौचपछि हात नधोई खाना खाने वा बालबालिकालाई खाना खुवाउने गर्दा हातमा रहेका फोहोर तथा जीवाणु शरीरमा प्रवेश गर्न सक्छन्।त्यसैले “चर्पी प्रयोग गरौं, साबुनपानीले हात धुऔं र घर–आँगन सफा राखौं” भन्ने व्यवहार परिवारका सबै सदस्यले अपनाउन आवश्यक छ।

लहानमा प्रस्तुत गरिएको सडक नाटकले चर्पी निर्माण र सरसफाइसँगै महिला तथा बालिकाको सुरक्षा, यौन हिंसा रोकथाम, दहेज प्रथा न्यूनीकरण तथा सामाजिक चेतनाका विषयलाई समेत समेटेको छ।स्थानीय युवा कलाकारहरूले संवाद, अभिनय र हाँस्यव्यंग्यको माध्यमबाट दैनिक जीवनमा देखिने वास्तविक समस्यालाई प्रस्तुत गरेका थिए। यसले दर्शकलाई मनोरञ्जनसँगै आफ्नै घर र समुदायका समस्याबारे सोच्न प्रेरित गरेको स्थानीयको भनाइ छ।स्थानीय महिला, वडा प्रतिनिधि तथा सामाजिक कार्यकर्ताहरूले यस्ता कार्यक्रमले जटिल विषयलाई समेत सरल भाषामा बुझाउन सहयोग गर्ने बताएका छन्। उनीहरूले चर्पी निर्माण र सरसफाइ अभियानलाई सफल बनाउन स्थानीय तह, महिला समूह, आमा समूह, विद्यालय, युवा क्लब र समुदायबीच सहकार्य आवश्यक रहेको बताए।

चर्पी निर्माण गर्ने जिम्मेवारी सरकार वा स्थानीय तहको मात्र होइन। प्रत्येक परिवारले पनि आफ्नो घरमा सुरक्षित र प्रयोगयोग्य चर्पी बनाउने तथा त्यसको नियमित प्रयोग गर्ने जिम्मेवारी लिनुपर्छ।सरकारले सहयोग गर्न सक्छ, स्थानीय तहले अभियान चलाउन सक्छ, विद्यालयले बालबालिकालाई सिकाउन सक्छ र सडक नाटकले जनचेतना फैलाउन सक्छ। तर परिवारका सदस्यले व्यवहार परिवर्तन नगरेसम्म अभियान पूर्ण सफल हुन सक्दैन।

त्यसैले अब प्रत्येक घरबाट एउटा प्रतिबद्धता आवश्यक छ—“खुला ठाउँमा शौच गर्दैनौं, घरमै सुरक्षित चर्पी बनाउँछौं, नियमित प्रयोग गर्छौं, चर्पी सफा राख्छौं र छोरी–बुहारीलाई राति शौच गर्न बाहिर जानुपर्ने अवस्था आउन दिँदैनौं।”स्वच्छ घरबाट स्वच्छ समाजको सुरुवात हुन्छ। त्यसैले चर्पीलाई सामान्य संरचना मात्र नभई स्वास्थ्य, सुरक्षा, सम्मान र सभ्य जीवनको आधारका रूपमा लिन आवश्यक छ।चर्पी बनाऔं, नियमित प्रयोग गरौं।खुला दिसापिसाब अन्त्य गरौं।छोरी–बुहारीको सुरक्षा र सम्मान बढाऔं। स्वस्थ परिवार र स्वच्छ समाज निर्माण गरौं।