लहानका मुसहर बस्तीमा चर्पी निर्माणको उत्साह, नगरपालिकाको सहयोगले पलायो स्वच्छ र सम्मानजनक जीवनको आशा

ओम प्रकाश यादव, लहान, २२ कात्तिक । वर्षौंदेखि खुला ठाउँमा दिसापिसाब गर्न बाध्य लहानका मुसहर बस्तीका बासिन्दामा अहिले आफ्नै घरमा शौचालय (चर्पी) निर्माण गर्ने उत्साह बढ्न थालेको छ। चर्पीको अभावमा दैनिक रूपमा विभिन्न समस्या झेल्दै आएका विपन्न परिवार नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको स्वच्छता अभियान र त्यसअन्तर्गत प्राप्त सहयोगपछि शौचालय निर्माणतर्फ आकर्षित भएका हुन्।

लहान नगरपालिका–१५ स्थित डोडना विरनगरकी कोशलिया सदायका लागि आफ्नै घरमा चर्पी हुनु अझै पनि ठूलो सपनाजस्तै छ। उनको बस्तीमा एउटा मात्र घरमा शौचालय रहेको छ भने बाँकी परिवार खुला ठाउँमा शौच गर्न बाध्य छन्। शौचालय नहुँदा विशेषगरी महिला तथा बालबालिकाले अनेकौँ कठिनाइ भोग्नुपरेको उनी बताउँछिन्। “हाम्रो बस्तीमा एक जनाको मात्रै चर्पी छ। हामी अरू सबै बाहिर जानुपर्छ। जनावरको डरदेखि लोकलाजसम्मका समस्या सहनुपरेको छ,” कोशलिया भन्छिन्, “अहिले नगरपालिकाले हामीजस्ता गरिब परिवारलाई चर्पी बनाउन रिङ, सिट र चदरा जस्ता सामग्री सहयोग गरिरहेको छ। त्यसैले म पनि आफ्नै घरमा चर्पी बनाउन आतुर छु।”

कोशलियाको यो चाहना एउटा परिवारको आवश्यकता मात्र होइन, बस्तीका धेरै परिवारको साझा आकांक्षा बनेको छ। वर्षौंदेखि खुला ठाउँमा शौच गर्नुपर्ने बाध्यता हटाएर सुरक्षित, स्वच्छ र सम्मानजनक जीवन बिताउने आशा उनीहरूमा पलाउन थालेको छ। लहान–१५ कै बानो मुसहर बस्तीकी सुदानदेवी सदायको अनुभव पनि उस्तै छ। चर्पी नहुँदा दैनिक जीवनमा भोग्नुपरेका समस्या सम्झँदै उनी अहिले शौचालय निर्माण सुरु हुन थालेपछि खुसी देखिन्छिन्। “चर्पी नहुँदा हामीले धेरै समस्या खेप्दै आएका थियौँ। अहिले नगरपालिकाको सहयोगमा चर्पी निर्माण हुन थालेको छ। हामी सबै चर्पी बनाउन उत्सुक भएका छौँ,” उनी भन्छिन्।

बानोको २२ घरधुरी रहेको मुसहर बस्तीमा अहिले चर्पी निर्माणको काम धमाधम भइरहेको छ। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारलाई नगरपालिकाले रिङ, सिट र चदरा उपलब्ध गराएको छ। वडा कार्यालयको सहयोग र स्थानीयवासीको जनश्रमदानसमेत जुटेपछि निर्माण कार्यले गति लिएको हो। आर्थिक अभावका कारण वर्षौंदेखि शौचालय बनाउन नसकेका परिवारमा यसले नयाँ आशा जगाएको छ। आवश्यक निर्माण सामग्री जुटाउन नसक्दा चर्पी बनाउने चाहना हुँदाहुँदै पनि पछाडि परेका परिवारले अहिले सरकारी सहयोग र सामुदायिक सहभागितामार्फत आफ्नो आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने अवसर पाएका छन्।

लहान नगरपालिकाले बिकन परियोजनाको सहयोगमा सञ्चालन गरिरहेको ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ ले मुसहर बस्तीमा चर्पी निर्माणसँगै यसको नियमित प्रयोगबारे जनचेतना फैलाउने काम गरिरहेको छ। अभियानअन्तर्गत शौचालयको आवश्यकता, खुला दिसापिसाबले स्वास्थ्यमा पार्ने असर तथा शौचालय प्रयोगबाट प्राप्त हुने सुरक्षा, स्वच्छता र सम्मानबारे समुदायलाई जानकारी दिइँदै आएको छ। अभियानले चर्पी नभएका परिवारलाई निर्माणका लागि प्रेरित गर्नुका साथै निर्माण भएका शौचालय नियमित रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने सन्देशसमेत प्रवाह गरिरहेको छ। यसअघि शौचालय निर्माणलाई आर्थिक खर्च र झन्झटका रूपमा बुझ्ने कतिपय परिवार अहिले यसको आवश्यकता महसुस गर्न थालेका छन्। चेतनामूलक कार्यक्रममार्फत उनीहरूको सोच र व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने प्रयास भइरहेको छ।

बिकन परियोजनाका धनवीर सदायका अनुसार स्वच्छता अभियान सञ्चालन भएपछि लहानका विभिन्न बस्तीमा चर्पी निर्माणप्रति आकर्षण बढेको छ। अभियान सुरु भएयता करिब ५०० वटा चर्पी निर्माण भइसकेका छन् भने थप चारदेखि पाँच सय चर्पी निर्माणको प्रक्रियामा रहेका छन्। उनका अनुसार आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई निर्माण सामग्री उपलब्ध गराउने, स्थानीय तह र वडा कार्यालयसँग समन्वय गर्ने तथा समुदायको सहभागिता जुटाउने कामले अभियानलाई अघि बढाउन सहयोग पुगेको छ। चर्पी निर्माणमा स्थानीयवासीको श्रमदानले पनि समुदायमा अपनत्व र सहभागिता बढाएको छ।

तर, चर्पी निर्माण हुनु मात्रै स्वच्छताको पूर्ण उपलब्धि होइन। निर्माण भएका शौचालय नियमित प्रयोगमा आउनु, पर्याप्त पानीको व्यवस्था हुनु र वरपरको सरसफाइ कायम रहनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। विशेषगरी भूमिहीन तथा विपन्न परिवारका लागि जग्गा, आर्थिक स्रोत र पानीको उपलब्धता अझै चुनौतीका रूपमा रहन सक्छ। मुसहर बस्तीमा चर्पी निर्माणप्रति देखिएको उत्साहले एउटा सकारात्मक सन्देश दिएको छ—अवसर र सहयोग पाए विपन्न समुदाय पनि आफ्नो स्वास्थ्य, सुरक्षा र सम्मानका लागि परिवर्तनको बाटो रोज्न तयार छन्।

अब आवश्यक छ, निर्माणप्रतिको यो उत्साहलाई नियमित प्रयोगको बानीमा रूपान्तरण गर्नु। त्यसका लागि निरन्तर सहजीकरण, पर्याप्त पानीको व्यवस्था, समुदायको सक्रिय सहभागिता र स्थानीय सरकारको सहयोग अपरिहार्य छ। खुला दिसामुक्त समाज निर्माणको लक्ष्य नाराले मात्र पूरा हुँदैन। प्रत्येक घरमा सुरक्षित शौचालय निर्माण, त्यसको नियमित प्रयोग र स्वच्छ वातावरण सुनिश्चित भएपछि मात्रै स्वच्छता अभियानले सार्थकता पाउनेछ। लहानका मुसहर बस्तीमा पलाएको चर्पी निर्माणको उत्साहले यही परिवर्तनको आशा जगाएको छ।