खरिदारदेखि आईजीपीसम्म : नारायणदत्त पौडेलको असाधारण यात्रा

काठमाडौं । मुलुकको आन्तरिक सुरक्षा, सीमा व्यवस्थापन तथा विपद् प्रतिकार्यको अग्रपंक्तिमा रहेको सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल (एपीएफ) ले नयाँ नेतृत्व पाएको छ। मन्त्रिपरिषद्को सोमबार बसेको बैठकले अतिरिक्त महानिरीक्षक (एआईजी) नारायणदत्त पौडेललाई सशस्त्र प्रहरी बलको १३औँ महानिरीक्षक (आईजीपी) नियुक्त गर्ने निर्णय गरेसँगै संगठनभित्र मात्र होइन, राष्ट्रिय सुरक्षा संरचनामै नयाँ बहस र अपेक्षाको वातावरण सिर्जना भएको छ।

हालका आईजीपी राजु अर्यालले चार वर्षे कार्यकाल पूरा गरी यही वैशाख १८ गते अवकाश पाउँदैछन्। त्यसपछि पौडेलले औपचारिक रूपमा सशस्त्र प्रहरी बलको नेतृत्व सम्हाल्नेछन्। उनको कार्यकाल २०८४ चैत १८ गतेसम्म रहनेछ। आगामी दुई वर्ष नेपालका लागि सीमा सुरक्षा, अन्तरदेशीय अपराध नियन्त्रण, विपद् व्यवस्थापन तथा संस्थागत सुधारका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिएको छ। आईजीपी नियुक्तिको दौडमा सीमा सुरक्षा विभागका एआईजी वंशी दाहाल र कार्य विभागका एआईजी गणेश ठाडा मगर पनि बलिया दाबेदार थिए। तर वरिष्ठता, अनुभव, नेतृत्व क्षमता तथा समग्र कार्यसम्पादनका आधारमा सरकारले पौडेललाई पहिलो रोजाइमा राख्यो।

पौडेल २०७९ जेठ ६ गते एआईजीमा बढुवा भएका थिए। दाहाल उनीभन्दा करिब पाँच महिनापछि एआईजी बनेका थिए भने ठाडा मगर अझै तीन वर्ष जुनियर थिए। सेवा अवधि, विविध जिम्मेवारी सम्हालेको अनुभव तथा रणनीतिक नेतृत्व क्षमताले पौडेललाई अगाडि ल्याएको विश्लेषण गरिएको छ। सरकारी स्रोतका अनुसार मन्त्रिपरिषद्मा उनको नियुक्तिको आधार “अनुभव, परिपक्वता र व्यावसायिक दक्षता” रहेको थियो। अर्धसैनिक संगठनको नेतृत्व चयनमा राजनीतिकभन्दा व्यावसायिक मापदण्डलाई प्राथमिकता दिइएको दाबी गरिएको छ। सुर्खेत जिल्लाको साविक जर्बुटा गाविस–५ मा जन्मिएका नारायणदत्त पौडेलको जीवन यात्रा आफैंमा प्रेरणादायी छ। उनले आफ्नो करियर सामान्य सरकारी सेवाबाट खरिदारका रूपमा सुरु गरेका थिए।

एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि लोकसेवा आयोगको परीक्षा पास गरी वीरेन्द्रनगर नगरपालिकामा पाँच वर्षसम्म सेवा गरेका उनले प्रारम्भिक चरणमा प्रहरी सेवामा प्रवेश गर्ने सोच बनाएका थिएनन्। तर साथीहरूको प्रेरणामा काठमाडौं आएर नेपाल प्रहरीको इन्स्पेक्टर पदको परीक्षा दिए। पहिलो प्रयासमै सफल भएपछि उनले स्थायी सरकारी जागिर त्यागेर २०५४ चैत १८ गते नेपाल प्रहरी इन्स्पेक्टरका रूपमा नयाँ यात्रा थाले। उनले एकपटक भनेका थिए, “प्रहरीमा आउने सोचेकै थिइनँ, तर एकपटक प्रयास गरौँ भनेर दिएको परीक्षा नै जीवनको मोड बन्यो।”

पौडेलको व्यावसायिक जीवनको सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण चरण माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वकाल रह्यो। रोल्पाजस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा स्ट्राइकिङ टोलीको कमाण्ड सम्हाल्दै उनले जोखिमपूर्ण सुरक्षा अपरेसनको नेतृत्व गरे। गोलीबारी, सहकर्मीको घाइते अवस्था, कठिन निर्णय र उच्च जोखिमबीच उनले देखाएको साहस र नेतृत्व क्षमताले उनलाई विशिष्ट बनायो। उत्कृष्ट कार्यसम्पादनका लागि प्रहरी प्रधान कार्यालयले उनलाई एक ग्रेड थप गरी सम्मानित गरेको थियो। द्वन्द्वकालीन अनुभवबारे उनी सम्झन्छन्, “त्यो समयले मलाई नेतृत्व, धैर्य र निर्णय क्षमतामा परिपक्व बनायो।” २०५८ सालमा सशस्त्र प्रहरी बल गठन भएपछि नेपाल प्रहरीका दक्ष अधिकृतहरूलाई नयाँ संगठनमा समायोजन गरिएको थियो। सोही क्रममा पौडेल पनि सशस्त्र प्रहरीमा प्रवेश गरेका थिए।

डीएसपीबाट सुरु भएको उनको सशस्त्र प्रहरी यात्रा क्रमशः उच्च नेतृत्वसम्म पुगेको हो। उनले सुरक्षा बेस तुल्सीपुर, राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् सचिवालय, सीमा सुरक्षा कार्यालय, विशेष कार्यदल तथा मानव स्रोत व्यवस्थापनजस्ता महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। उनको करियरको अर्को उल्लेखनीय पक्ष शान्ति प्रक्रियामा भूमिका हो। संयुक्त राष्ट्रसंघीय अनमिन अन्तर्गत आम्र्स मोनिटरिङमा संलग्न हुँदै उनले द्वन्द्व व्यवस्थापन, शान्ति निर्माण र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको व्यावहारिक अनुभव हासिल गरेका थिए। पौडेलले लाइबेरिया र कोसोभोमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनमा सेवा दिएका छन्। यसबाहेक अमेरिका, चीन, इटाली, श्रीलंका लगायतका देशहरूमा उनले सुरक्षा, आतंकवाद नियन्त्रण, रणनीतिक व्यवस्थापन तथा आधुनिक प्रहरी अवधारणासम्बन्धी उच्चस्तरीय तालिम प्राप्त गरेका छन्।

एड्भान्स सेक्युरिटी कोअपरेशन, काउन्टर टेरोरिजम, बिग डाटा पोलिसिङ, रणनीतिक नेतृत्व र सीमा सुरक्षा व्यवस्थापनमा उनको विशेष दक्षता रहेको बताइन्छ। यही अनुभवले उनलाई परम्परागत सुरक्षा अवधारणाभन्दा बाहिर गएर साइबर अपराध, अन्तरदेशीय तस्करी, मानव बेचबिखन र संगठित अपराधजस्ता नयाँ चुनौतीसँग जुध्न सक्षम बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। नयाँ आईजीपीका रूपमा पौडेलले नेतृत्व सम्हाल्दा सशस्त्र प्रहरी सामु अनेक चुनौती छन्। नेपाल–भारत खुला सीमामा बढ्दो तस्करी, मानव बेचबिखन, लागुऔषध कारोबार, अवैध ओसारपसार तथा सीमाक्षेत्रमा देखिने अनियमितता मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।

विशेषगरी पछिल्लो समय सीमा क्षेत्रमा “सेटिङ” र तस्करीका आरोपले संगठनको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठेको छ। यस्तो अवस्थामा पौडेलले पारदर्शिता, जवाफदेहिता र कठोर अनुशासनमार्फत संगठनको छवि सुधार्नुपर्ने अपेक्षा गरिएको छ। त्यसैगरी, जलवायु परिवर्तनका कारण बाढी, पहिरो, डुबान तथा अन्य प्राकृतिक विपद्का घटना बढ्दै गएका छन्। उद्धार, राहत तथा विपद् व्यवस्थापनमा सशस्त्र प्रहरीको भूमिका झनै महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। मानव स्रोत विभागको नेतृत्व गरिसकेका पौडेल संगठनभित्रको पदोन्नति, तालिम, अनुशासन र व्यवस्थापन प्रणालीबारे गहिरो बुझाइ राख्छन्। उनको नियुक्तिसँगै सशस्त्र प्रहरीभित्र योग्यता, कार्यसम्पादन र पारदर्शितामा आधारित ‘मेरिट बेस्ड सिस्टम’ थप सुदृढ हुने अपेक्षा गरिएको छ।

सशस्त्र प्रहरीभित्र उनलाई “फिल्ड र स्टाफ दुवैमा सन्तुलित नेतृत्वकर्ता” का रूपमा हेरिन्छ। नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म समान दक्षता प्रदर्शन गर्न सक्ने अधिकारीका रूपमा उनको छवि स्थापित छ। करिब २८ वर्ष लामो सुरक्षा सेवामा पौडेलले सुप्रबल जनसेवाश्री, प्रबल जनसेवाश्री, गोरखा दक्षिण बाहु लगायतका प्रतिष्ठित पदक प्राप्त गरेका छन्। साथै, लाइबेरिया र कोसोभोमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनमा योगदान पुर्‍याएबापत संयुक्त राष्ट्रसंघ पदकबाट पनि सम्मानित भएका छन्।

नारायणदत्त पौडेलको नियुक्ति केवल एक पदोन्नति मात्र होइन, सशस्त्र प्रहरी बलको भावी दिशा तय गर्ने महत्वपूर्ण मोड हो। उनको पृष्ठभूमि, अनुभव, अन्तर्राष्ट्रिय exposure र नेतृत्व क्षमताले संगठनमा नयाँ ऊर्जा, अनुशासन र व्यावसायिकता ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। तर चुनौतीहरू पनि कम छैनन्। सीमा सुरक्षा सुदृढीकरण, तस्करी नियन्त्रण, संस्थागत सुधार, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग तथा जनविश्वास पुनःस्थापना उनका प्राथमिक कार्यसूची हुनेछन्। अबको दुई वर्षले नै तय गर्नेछ—खरिदारबाट आईजीपीसम्मको असाधारण यात्रा तय गरेका नारायणदत्त पौडेलले सशस्त्र प्रहरीलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छन् कि सक्दैनन्। देशको नजर अब उनीमाथि छ—के उनले केवल कमाण्ड सम्हाल्नेछन्, कि सशस्त्र प्रहरीमा वास्तविक परिवर्तनको नयाँ अध्याय सुरु गर्नेछन्?