नेपालको संवैधानिक विकास

विनोद मण्डल , असाेज ३ ।संविधान भनेको देशको मूल कानुन हो , जसको अधीनमा रहेर अन्य कानुनहरु निर्माण तथा सञ्चालन हुने गर्दछन् ।संविधान राज्य सञ्चालनको प्रमुख दस्तावेज हो । संविधानले सरकारको स्वरूप निर्धारण गर्दछ र सरकारी शक्तिको सीमाङ्कन गरी राज्यको काम कारवाहीलाई वैधता प्रदान गर्दछ । यसलाई संविधान सभा वा अन्य यस्तै प्रक्रियाबाट निर्माण गरी राज्यको शासन र शासन प्रणाली सञ्चालन गर्ने वैधानिकता शासकवर्गलाई जनताले प्रदान गरेका हुन्छन् त्यसैले संविधान लिखित र अलिखित हुने गर्दछन् ।

नेपालमा सबैधानिक विकासक्रमलाई केलाउँदा कालखण्डमा नेपाली समाजको स्थापनामा ९०० विसी देखि ७०० सम्म गोपाल वंश र ७०० विसी देखि ६०० विसी सम्म महिषपाल वंश र ६०० विसी देखि १०० ई. सं सम्म किरातकाल रहेका थिए जहाँ कुनै लिखित संविधान थिएन । किँरात कालमा तत्कालीन अवस्थामा राजाहरूले आफ्ना परम्परा अनुसार शासन सञ्चालन गरेका थिए भने लिच्छविकाल अन्तर्गत १०० ई सं देखि ८८० सम्म राजाहरूले हिन्दू धर्मशास्त्रलाई संविधान सरह मानेर राज्य सञ्चालन गर्दै आएका थिए ।

मल्ल काल अन्तर्गत राजाले जे बोल्थे, त्यो नै कानुन हुने प्रचलन रहेको थियो यतिबेलाको ताम्रपपत्र अभिलेख, पञ्चपत्र जस्ता कुराहरु साशनका मुख्य स्रोतहरू रहने गर्दथे । सन् १९१० मा जंगबहादुर बेलायतबाट फर्केपछि मुलुकी ऐन जारी गरी बन्दुक र विधि दुवैको शासन एकैचोटी चलाउने अभ्यासको शुरुवात गरेका थिए । नेपालको संवैधानिक विकासक्रमलाई हेर्दा ,नेपालको बैधानिक कानुन,२००४ : राणा शासनमा नै निर्माण गरिएको पहिलो संविधान भएपनि लागु भएन । त्यस्तै नेपालको अन्तरिम शासन विधान, २००७ : नेपालको संवैधानिक इतिहासमा कार्यान्वयनमा आएको पहिलो संविधान हो भने नेपालको अधिराज्यको संविधान, २०१५ : नेपालको संवैधानिक इतिहासमा संविधानवाद र लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यतामा निर्माण गरिएको पहिलो संविधान हो ।

नेपालको संविधान, २०१९ : तत्कालीन राजा महेन्द्रले संबैधानिक ‘कु’ र संविधानवाद, लोकतान्त्रिक मुल्य मान्यताको अन्त्य गरी निर्दलीय, निरंकुश शासन व्यवस्थाको स्थापनाका लागि निर्माण गरिएको संविधान हो जसलाई संवैधानिक इतिहासमा कालो संविधानका रुपमा पनि लिइन्छ । नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ : २०४६ सालको जनआन्दोलन पश्चात पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यको परिणामस्वरुप निर्माण गरिएको समिधान हो त्यसपछि नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ : सशस्त्र द्धन्द्ध र २०६२/२०६३ को जनआन्दोलको परिणामस्वरुप निर्माण भएको यस संविधानले जनताका थप अधिकारलाई स्थापित गर्दै समावेशी लोकतन्त्रको आधार खडा गर्यो ।

नेपालको संविधान २०७२ : वर्तमान संविधान संविधान सभाबाट निर्माण गरिएको संविधान हो । नेपालको इतिहासमा सातौ समिधानसम्म आईपुग्दा संघीयता, समावेशी लोकतन्त्र र संविधानवादका मूल्यमान्यता बोकेपनी सासन सत्ता हाक्ने निहित व्यक्तिहरूको स्वार्थका कारण संविधान प्रति टिका टिप्पणी जारी रहेको छ । आज जनताको सवैधानिक उपचारको लागि निर्माण गरिएको संविधान दिवस असाेज ३ गते विवादित अवस्थामा रहेको कारण एक पक्षले दिवस मनाई रहेको अवस्था छ भने अर्कोतिर यसलाई कालो दिनको रूपमा समेत मनाईदै छ ।