“सीमामा लसुनको साम्राज्य: महोत्तरीबाट रातारात ५०० बोरा चाइनिज लसुन भारत छिराउने तस्करी जालो पर्दाफास”

महोत्तरी वैशाख ५ । नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्र भिट्टामोड र यसको आसपासका नाकाहरू पछिल्लो समय चाइनिज लसुन तस्करीको केन्द्र बन्दै गएको खुलासा भएको छ। स्थानीय स्रोत, सुरक्षा निकायसँगको अनौपचारिक कुराकानी र प्रत्यक्ष अवलोकनका आधारमा तयार गरिएको यस रिपोर्टले संगठित तस्करी सञ्जालको गहिरो जरा र त्यसमा देखिएको कमजोरी उजागर गरेको छ।

गत बिहीबार राति ९ बजेदेखि मध्यरात १२ बजेसम्मको अवधिमा मात्रै करिब ५०० बोरा चाइनिज लसुन यस क्षेत्रबाट अवैध रूपमा भारततर्फ पठाइएको विश्वसनीय स्रोतले जनाएको छ। ती लसुनहरू नेपालतर्फबाट सीमावर्ती बाटो हुँदै भारत प्रवेश गराइएको र हालसम्म पनि भारतीय पक्षमै सुरक्षित रूपमा गोदाम गरिएको तथ्य खुलेको छ।

भारतीय भूमिमा लुकाइएका लसुन तस्करी गरी भारत पुर्‍याइएको उक्त लसुन भारतीय नागरिक रामरेख नाम गरेका व्यक्तिको घरमा लुकाएर राखिएको बताइएको छ। स्रोतका अनुसार सीमापार गरिसकेपछि लसुनलाई तुरुन्तै बजारमा नपठाई सुरक्षित स्थानमा थन्क्याएर राख्ने चलन छ, जसले गर्दा सुरक्षा निकायको नजरबाट बच्न सहज हुन्छ। यद्यपि, भारतीय सिमा सुरक्षा बल (एसएसबी) बाट “लाइन” अर्थात् अनुमति नआएका कारण ती लसुनहरू अझैसम्म बजारमा वितरण हुन नसकेको बताइन्छ। यसले तस्करी प्रक्रिया केवल नेपालतर्फको गतिविधिमा सीमित नरही, सीमापारका संयन्त्रहरूसँग पनि समन्वयमा हुने गरेको संकेत गर्छ।

कसरी सञ्चालन हुन्छ तस्करी सञ्जाल? स्थानीय बासिन्दा र जानकारहरूका अनुसार, तस्करी सञ्जाल अत्यन्तै व्यवस्थित र योजनाबद्ध ढंगले सञ्चालन भइरहेको छ। साँझ पर्नासाथ सक्रिय हुने तस्कर समूहहरूले विभिन्न साना–साना नाकाहरू प्रयोग गरी सामान ओसारपसार गर्छन्। चाइनिज लसुन प्रायः ट्रक वा साना मालवाहक सवारीमार्फत सीमासम्म ल्याइन्छ। त्यसपछि, मुख्य नाकामा कडाइ भएको अवस्थामा वैकल्पिक बाटो प्रयोग गरिन्छ—जस्तै खेतबारी, खोल्सा, र गाउँका भित्री बाटाहरू। यस कार्यमा स्थानीय भरियादेखि लिएर बिचौलियासम्मको संलग्नता रहने गरेको बताइन्छ।

किन बढ्यो चाइनिज लसुन तस्करी? चाइनिज लसुनको मूल्य र माग नै यसको मुख्य कारण मानिन्छ। नेपालमा भित्रिएको सस्तो चाइनिज लसुन भारतमा उच्च मूल्यमा बिक्री हुने भएकाले तस्करहरूका लागि यो अत्यन्तै लाभदायक व्यवसाय बनेको छ।अर्कोतर्फ, सीमामा पर्याप्त निगरानी अभाव, केही स्थानमा सुरक्षा संयन्त्रको मिलेमतोको आशंका, र खुला सीमाको सहजता—यी सबै कारणले तस्करीलाई थप प्रोत्साहन दिएको स्थानीयहरू बताउँछन्। “रातभरि ट्राफिकजस्तै हुन्छ” भिट्टामोड आसपासका बासिन्दाहरूका अनुसार राति अब तस्करी सामान्यजस्तै भइसकेको छ। “राति ९ बजेदेखि नै गतिविधि बढ्न थाल्छ। मानिसहरूको ओहोरदोहोर, बोरा बोक्नेहरू, सवारी साधन—सबै मिलेर यहाँ त ट्राफिकजस्तै हुन्छ,” एक स्थानीयले नाम नखुलाउने सर्तमा भने।उनीहरूका अनुसार, यस्तो गतिविधि केही दिनदेखि मात्र होइन, लामो समयदेखि निरन्तर भइरहेको छ। तर हालका दिनमा यसको मात्रा अस्वाभाविक रूपमा बढेको छ।

सुरक्षा निकायको भूमिका माथि प्रश्न यस्तो व्यापक तस्करी भइरहँदा सम्बन्धित सुरक्षा निकायको भूमिका माथि प्रश्न उठ्न थालेको छ। स्थानीयहरू भन्छन्—“यति ठूलो परिमाणमा सामान ओसारपसार हुँदा कसैलाई थाहा नहुने कुरा हुनै सक्दैन।”यद्यपि, आधिकारिक रूपमा सुरक्षा निकायहरूले यस विषयमा ठोस प्रतिक्रिया दिएका छैनन्। केही अधिकारीहरूले भने सीमामा कडाइ गरिएको र तस्करी नियन्त्रणका लागि नियमित गस्ती भइरहेको दाबी गर्ने गरेका छन्।

सीमापार समन्वयको संकेत यस घटनाले तस्करी केवल एकपक्षीय गतिविधि नभई, सीमापार दुबै पक्षका केही तत्वहरूको संलग्नता हुन सक्ने संकेत गरेको छ। एसएसबीबाट “लाइन” नआएसम्म लसुन गोदाममै राखिनु, त्यसपछि मात्रै बजारमा पठाइने प्रक्रिया—यसले संगठित नेटवर्कको उपस्थिति झल्काउँछ।

राजस्वमा ठुलो क्षति यस्ता अवैध कारोबारका कारण राज्यलाई ठुलो राजस्व घाटा भइरहेको छ। कानुनी रूपमा आयात गरिएको सामानमा लाग्ने करबाट बच्न तस्करीको बाटो रोजिँदा सरकारको आम्दानीमा प्रत्यक्ष असर पर्ने गर्दछ।अर्थविद्हरूका अनुसार, सीमामा भइरहेको यस्ता गतिविधि नियन्त्रण गर्न नसकिएमा दीर्घकालीन रूपमा अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ।

विज्ञहरूका अनुसार, तस्करी नियन्त्रणका लागि निम्न उपायहरू आवश्यक देखिन्छन्:सीमामा प्रविधिको प्रयोग (सीसी क्यामेरा, ड्रोन निगरानी) , सुरक्षा निकायबीच समन्वय र पारदर्शिता , स्थानीय तहको सक्रियता र निगरानी, 

तस्करीमा संलग्नमाथि कडा कारबाही । महोत्तरीको भिट्टामोड क्षेत्र अहिले चाइनिज लसुन तस्करीको प्रमुख ट्रान्जिट प्वाइन्टका रूपमा देखा परेको छ। बिहीबार रातिको ५०० बोरा लसुन तस्करी घटनाले यस समस्याको गम्भीरता उजागर गरेको छ।यदि समयमै प्रभावकारी कदम चालिएन भने, यस्ता अवैध गतिविधि झनै मौलाउँदै जाने र राज्य संयन्त्रप्रतिको जनविश्वास कमजोर हुँदै जाने जोखिम देखिन्छ। अब प्रश्न उठेको छ—सीमामा भइरहेको यो ‘लसुन साम्राज्य’ कहिले रोकिन्छ?