सप्तरीको सुरुङ्गामा ‘संघर्षले बुनेका साझा सपना’ पुस्तकको सामुदायिक विमोचन, महिला आन्दोलनका इतिहास अभिलेखीकरणमा जोड

रहमुल, सप्तरी १२ कार्तिक।  नेपालका सामाजिक आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका १३ महिला नेतृको जीवन, संघर्ष र योगदानलाई समेटेर तयार पारिएको अनुसन्धानमूलक पुस्तक ‘संघर्षले बुनेका साझा सपना’ को सामुदायिक विमोचन सप्तरीको सुरुङ्गा नगरपालिका–४ मा सम्पन्न भएको छ। पुस्तक विमोचनसँगै जातीय विभेदविरुद्ध भएका ऐतिहासिक आन्दोलन, महिलाको नेतृत्वदायी भूमिका तथा समुदायका संघर्षका कथालाई अभिलेखीकरण गरी नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनुपर्ने आवश्यकतामाथि छलफल गरिएको छ।

भ्वाइसेज अफ वुमन मिडियाको आयोजनामा तथा जनचेतना दलित संगमको समन्वयमा आयोजित कार्यक्रममा सिनो बहिष्कार आन्दोलनका अगुवा तथा स्थानीय समुदायका सदस्यहरूको सहभागिता रहेको थियो। कार्यक्रममा आन्दोलनका अगुवाहरू र स्थानीय सहभागीले संयुक्त रूपमा पुस्तक विमोचन गरेका थिए। कार्यक्रममा सहभागीहरूले आफ्ना अनुभव, स्मृति र संघर्षका कथा साझा गर्दै सामाजिक परिवर्तनका लागि समुदायले विगतमा गरेका प्रयासको चर्चा गरेका थिए। विशेषगरी जातीय विभेद, सामाजिक अपमान र असमानताविरुद्ध सञ्चालन गरिएका आन्दोलनको इतिहास संरक्षण गर्नुका साथै त्यसमा महिलाले निर्वाह गरेको भूमिकालाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउनुपर्नेमा जोड दिइएको थियो। 

पुस्तकमा समेटिएका विभिन्न सामाजिक आन्दोलनमध्ये सिनो बहिष्कार आन्दोलनलाई विशेष महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरिएको छ। जातीय विभेद र अपमानजनक सामाजिक प्रथाविरुद्ध समुदायले गरेको प्रतिरोधको महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा रहेको यस आन्दोलनको इतिहास पछिल्लो समय सार्वजनिक स्मृतिबाट ओझेल पर्दै गएको सन्दर्भमा त्यसलाई लिखित रूपमा संरक्षण गर्ने प्रयास गरिएको हो। सिनो बहिष्कार आन्दोलनमा सक्रिय महरी देवी राम, भोला देवी राम र चन्देश्वरी सदा लगायत तत्कालीन अभियन्ताहरूका अनुभवमार्फत महिलाहरूले भोगेका सामाजिक विभेद, उनीहरूले गरेको संघर्ष, देखाएको साहस तथा सामूहिक संगठनको शक्तिलाई पुस्तकमा अभिलेख गरिएको छ।

सामाजिक विभेदविरुद्धको संघर्षमा महिलाहरूले खेलेको भूमिका केवल आन्दोलनमा सहभागितामा सीमित नभई नेतृत्व, संगठन निर्माण र समुदायलाई परिवर्तनतर्फ अघि बढाउने कार्यसँग समेत जोडिएको थियो। तर यस्ता योगदानका कथा पर्याप्त रूपमा लिखित इतिहासमा समेटिन नसकेको अवस्थामा पुस्तकले स्थानीय आन्दोलनको इतिहासलाई दस्तावेजीकरण गर्ने प्रयास गरेको छ। कार्यक्रममा सहभागीहरूले सिनो बहिष्कार आन्दोलनका अगुवाहरूका अनुभव र योगदानलाई समयमै अभिलेखीकरण गरी संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका थिए। उनीहरूका अनुसार समुदायले नेतृत्व गरेका आन्दोलनको इतिहास नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सके सामाजिक न्याय, समानता र सम्मानका लागि भएका संघर्षबाट वर्तमान पुस्ताले महत्त्वपूर्ण शिक्षा लिन सक्छ। 

‘संघर्षले बुनेका साझा सपना’ पुस्तकमा नेपालका विभिन्न सामाजिक आन्दोलनमा योगदान पुर्‍याएका १३ महिला नेतृका जीवन, संघर्ष र योगदान समेटिएका छन्। पुस्तकले व्यक्तिगत जीवनका कठिनाइदेखि सामूहिक अधिकारका लागि भएका आन्दोलनसम्मका अनुभवलाई जोड्दै नेपाली समाजमा महिलाहरूले परिवर्तनका लागि निर्वाह गरेको भूमिकालाई उजागर गरेको छ। पुस्तकमा बादी समुदायको अधिकार, भूमि र सम्मानका लागि संघर्ष गरेकी उमादेवी बादी तथा एसिड आक्रमणबाट बाँचेर न्याय, सम्मान र सामाजिक परिवर्तनका लागि निरन्तर आवाज उठाउँदै आएकी मुस्कान खातुनलगायत महिला नेतृका कथा समावेश छन्। यी महिलाका अनुभवले सामाजिक विभेद, अन्याय र असमानताविरुद्धको संघर्षका विभिन्न आयामलाई प्रस्तुत गर्छन्। व्यक्तिगत पीडालाई सामूहिक परिवर्तनको अभियानमा रूपान्तरण गर्ने उनीहरूको प्रयासले महिला नेतृत्व, अधिकार र सामाजिक न्यायका विषयलाई थप सशक्त रूपमा उजागर गरेको छ।

पुस्तकमार्फत विभिन्न समुदाय, क्षेत्र र पृष्ठभूमिका महिलाहरूले गरेका संघर्षलाई एउटै साझा सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्दै सामाजिक परिवर्तनमा महिलाको योगदानलाई इतिहासमा स्थापित गर्ने प्रयास गरिएको छ। कार्यक्रममा सहभागी चाँदनी बेगमले आफ्नै ठाउँमा भएका ऐतिहासिक आन्दोलन र संघर्षका कथाबारे आफूलाई पहिले जानकारी नभएको बताइन्। पुस्तक पढ्ने अवसर पाएपछि स्थानीय समुदायका महिलाहरूले गरेका संघर्षबारे जानकारी पाउँदा खुसी लागेको उनको भनाइ थियो। उनले भनिन्, “यस्ता कथाहरू हाम्रै ठाउँका भए पनि मलाई थाहा थिएन। अहिले बल्ल जानकारी पाएँ। त्यससँगै अन्य संघर्षका कथाहरू पनि पढ्न पाउँदा झनै हर्षित भएँ।” त्यस्तै, सहभागी अञ्जली साहले सिनो बहिष्कार आन्दोलनको इतिहास निकै रोचक र महत्त्वपूर्ण रहेको बताउँदै यसको संरक्षणका लागि लिखित अभिलेखमा मात्र सीमित नभई थप प्रभावकारी माध्यमबाट पनि काम गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरिन्।

उनले आन्दोलनका कथा र अनुभवलाई व्यापक समुदायसम्म पुर्‍याउन सहयोगी हातहरू जोड्ने तथा विभिन्न पक्षबीच सहकार्य विस्तार गर्ने समय आएको बताइन्। उनका अनुसार यस्ता ऐतिहासिक आन्दोलनबारे थप अध्ययन, छलफल र प्रचारप्रसार गर्न सके त्यसको महत्त्व नयाँ पुस्ताले पनि बुझ्न सक्नेछ। सामाजिक आन्दोलनको इतिहास संरक्षण गर्नु भनेको विगतका घटनाहरूलाई मात्र सम्झनु नभई समाज परिवर्तनका लागि भएका संघर्ष, त्याग र योगदानलाई सम्मान गर्नु पनि हो। विशेषगरी दलित समुदाय र महिलाहरूले सामाजिक न्याय तथा समानताका लागि गरेका संघर्षका कथा पर्याप्त रूपमा अभिलेखमा नसमेटिएको अवस्थामा यस्ता पहलको महत्त्व अझ बढेको सहभागीहरूको धारणा थियो।

सिनो बहिष्कार आन्दोलनजस्ता ऐतिहासिक घटनाको अभिलेखीकरणले जातीय विभेदविरुद्ध समुदायले गरेको प्रतिरोधलाई बुझ्न सहयोग पुर्‍याउनेछ। साथै, स्थानीय अगुवाहरूका अनुभव र स्मृतिलाई सुरक्षित राख्दा भविष्यका अनुसन्धानकर्ता, विद्यार्थी तथा सामाजिक अभियन्ताका लागि समेत महत्त्वपूर्ण स्रोत तयार हुन सक्नेछ।

भ्वाइसेज अफ वुमन मिडियाको आयोजनामा तथा जनचेतना दलित संगमको समन्वयमा सम्पन्न सामुदायिक विमोचन कार्यक्रमले पुस्तकलाई समुदायस्तरसम्म पुर्‍याउनुका साथै महिला नेतृहरूको योगदान, सिनो बहिष्कार आन्दोलनको इतिहास र सामाजिक न्यायका लागि भएका संघर्षबारे संवाद गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ। कार्यक्रमले समुदायका अनुभवलाई अभिलेखमा समेट्ने, ऐतिहासिक योगदानको सम्मान गर्ने र विगतका संघर्षबाट नयाँ पुस्तालाई परिचित गराउने अभियानमा थप सहकार्य आवश्यक रहेको सन्देशसमेत दिएको छ।