लहानमा ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ तीव्र, भूमिहीन र विपन्न परिवारका लागि शौचालय निर्माण अझै चुनौती

लहान, कार्तिक ८ । घरमा शौचालय नहुँदा खुला ठाउँमा दिसापिसाब गर्न बाध्य नागरिकका लागि सरसफाइ स्वास्थ्यसँग मात्र नभई सुरक्षा, सम्मान र मानव अधिकारसँग समेत जोडिएको विषय बनेको छ। सर्पदंश, जंगली जनावरको आक्रमण, यौन दुर्व्यवहार, बलात्कार तथा विभिन्न सरुवा रोगको जोखिमबीच जीवनयापन गर्नुपर्ने बाध्यता अझै पनि विपन्न तथा भूमिहीन समुदायका लागि गम्भीर चुनौतीका रूपमा रहेको छ।

यही अवस्थालाई अन्त्य गर्ने उद्देश्यले सिरहाको लहान नगरपालिकाले ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ लाई तीव्रता दिएको छ। नगरपालिकाका २४ वटै वडामा सञ्चालन भइरहेको यस अभियानमार्फत घरमा शौचालय निर्माणको आवश्यकता, व्यक्तिगत सरसफाइको महत्त्व तथा स्वच्छ वातावरणका फाइदाबारे जनचेतना फैलाउने प्रयास भइरहेको छ।

अभियानले नागरिकलाई सरसफाइप्रति जिम्मेवार बनाउनुका साथै खुला दिसापिसाबको प्रचलन अन्त्य गर्ने लक्ष्य लिएको छ। गाउँ, बस्ती र टोलमा प्रत्यक्ष संवाद गर्दै शौचालयको आवश्यकता र यसले स्वास्थ्य तथा सामाजिक जीवनमा पार्ने सकारात्मक प्रभावबारे जानकारी गराउने काम भइरहेको छ।

विकन परियोजनाकी गीता चौधरीका अनुसार अभियानअन्तर्गत स्थानीयवासीसँग प्रत्यक्ष संवाद गरी शौचालयको महत्त्व, व्यक्तिगत सरसफाइ र यसबाट प्राप्त हुने स्वास्थ्य तथा सामाजिक लाभबारे जानकारी दिइँदै आएको छ। शौचालयको अभावमा नागरिकले भोग्नुपर्ने सम्भावित जोखिम न्यूनीकरण गर्नु अभियानको प्रमुख उद्देश्य रहेको उनले बताइन्। उनका अनुसार जनचेतनामार्फत नागरिकलाई सरसफाइप्रति जागरुक बनाउँदै घरघरमा शौचालय निर्माण गर्ने वातावरण तयार पार्ने प्रयास भइरहेको छ।

अभियानले सकारात्मक परिणाम देखाउन थालेको छ। शौचालयको आवश्यकता र सरसफाइको महत्त्वबारे जनचेतना बढ्दै जाँदा कतिपय परिवारले आफ्नै पहलमा शौचालय निर्माण गरिसकेका छन् भने केही परिवार निर्माणको तयारीमा जुटेका छन्। यसले लहान नगरपालिकालाई स्वच्छ, सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउने प्रयासमा आशा जगाएको छ। घरमा शौचालय निर्माण हुँदा खुला ठाउँमा दिसापिसाब गर्नुपर्ने बाध्यता कम हुनुका साथै महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षा र मर्यादामा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

तर, अभियानको सन्देश सबै नागरिकका लागि समान रूपमा कार्यान्वयन गर्न सहज भने देखिएको छैन। विशेषगरी मधेशका अत्यन्त विपन्न समुदायमध्ये पर्ने मुसहर अर्थात् सदाय समुदायका परिवारका लागि शौचालय निर्माण आर्थिक अभाव र भूमिहीनताका कारण कठिन बनेको छ। सदाय समुदायकी सगीता सदायका अनुसार आर्थिक अभाव र आफ्नै नाममा जग्गा नहुँदा धेरै परिवार चाहेर पनि घरमा शौचालय निर्माण गर्न सक्ने अवस्थामा छैनन्। दैनिक ज्याला–मजदुरी गरेर गुजारा चलाउने परिवारलाई खानपान, आवास र अन्य आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्नै कठिन हुने अवस्थामा शौचालय निर्माण थप आर्थिक बोझ बन्ने गरेको छ। आफ्नो स्वामित्वमा जग्गा नहुँदा घर निर्माण गर्नसमेत समस्या भोगिरहेका परिवारका लागि शौचालय बनाउन आवश्यक ठाउँ जुटाउनु अर्को चुनौती बनेको छ। कतिपय परिवार अरूको जग्गा, ऐलानी वा सार्वजनिक स्थानमा अस्थायी रूपमा बसोबास गर्दै आएका छन्।

यस्तो अवस्थामा शौचालय निर्माण गर्न आग्रह गर्नु वा सरसफाइसम्बन्धी जनचेतना फैलाउनु मात्रै समस्याको पूर्ण समाधान हुन नसक्ने स्थानीयवासीको भनाइ छ। शौचालय निर्माणका लागि आवश्यक जग्गा, आर्थिक स्रोत र सुरक्षित आवासको व्यवस्था नहुँदासम्म विपन्न तथा भूमिहीन परिवारलाई अभियानको लक्ष्यमा सहभागी गराउन कठिन हुने देखिन्छ। 

मानव अधिकारकर्मी राजकुमार राउतले नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको स्वच्छता अभियानको प्रशंसा गर्दै भूमिहीन तथा विपन्न समुदायका वास्तविक समस्या सम्बोधन गर्न नीतिगत व्यवस्था आवश्यक रहेको बताए। उनका अनुसार शौचालय निर्माणका लागि नागरिकसँग जग्गा र आर्थिक स्रोत दुवै नहुँदा उनीहरूलाई जनचेतना दिएर मात्रै समस्या समाधान गर्न सकिँदैन। “सदाय समुदायका मानिससँग आफ्नै स्वामित्वको जग्गा र सम्पत्ति छैन। यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई जनचेतना दिएर मात्रै शौचालय निर्माण सम्भव हुँदैन,” राउतले भने, “नगरपालिकाले विपन्न तथा भूमिहीन बस्तीको पहिचान गरी सुरक्षित आवासको व्यवस्था वा सामूहिक शौचालय निर्माण गर्न सके अभियानले वास्तविक सार्थकता पाउनेछ।”

उनले सरसफाइलाई नागरिकको व्यक्तिगत जिम्मेवारीमा मात्र सीमित नगरी स्थानीय सरकारको सामाजिक दायित्वका रूपमा समेत लिनुपर्नेमा जोड दिए। भूमिहीन परिवारलाई सुरक्षित बसोबास, आधारभूत सरसफाइ सुविधा र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउन सके मात्रै स्वच्छता अभियानको लाभ सबै नागरिकसम्म पुग्ने उनको भनाइ छ। राउतका अनुसार आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदायको अवस्थालाई ध्यानमा राखेर कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। जनचेतना अभिवृद्धिसँगै लक्षित समुदायको वास्तविक समस्या पहिचान गरी आवश्यक सहयोगको व्यवस्था गर्न सके अभियान थप प्रभावकारी बन्न सक्नेछ। 

लहान नगरपालिकाका मेयर महेश चौधरीले मुसहरलगायत विपन्न परिवारका लागि नगरपालिकाले शौचालय निर्माणमा सहयोग गर्दै आएको बताए। ‘एक घर, एक चर्पी’ को लक्ष्य हासिल गर्न नगरपालिका सक्रिय रहेको उल्लेख गर्दै उनले सबै नागरिकलाई सरसफाइको पहुँचमा ल्याउने प्रयास भइरहेको जानकारी दिए। नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको अभियानले घरघरमा शौचालय निर्माण गर्ने वातावरण तयार पार्नुका साथै सरसफाइप्रति नागरिकको व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। तर, भूमिहीन र आर्थिक रूपमा विपन्न परिवारलाई लक्षित सहयोगको पहुँच विस्तार गर्नु अभियानको प्रभावकारिताका लागि महत्त्वपूर्ण देखिएको छ। 

स्वच्छता अभियानको उद्देश्य खुला दिसापिसाबको प्रचलन अन्त्य गर्नु र नागरिकलाई सुरक्षित तथा स्वच्छ वातावरणमा जीवनयापन गर्ने अवसर प्रदान गर्नु हो। तर, आर्थिक रूपमा सक्षम परिवार र भूमिहीन समुदायको अवस्था फरक रहेकाले एउटै अभियानबाट सबैले समान लाभ लिन सक्ने अवस्था छैन। विशेषगरी जग्गा र आर्थिक स्रोतको अभावमा रहेका परिवारका लागि सुरक्षित आवास, सामूहिक शौचालय, शौचालय निर्माणमा आर्थिक सहयोग तथा आधारभूत सरसफाइ सुविधाको व्यवस्था आवश्यक देखिन्छ।

लहान नगरपालिकाले सञ्चालन गरिरहेको ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ लाई प्रभावकारी बनाउन जनचेतनासँगै विपन्न तथा भूमिहीन समुदायका व्यावहारिक समस्या समाधानमा समेत ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। शौचालय निर्माण गर्न नसक्ने परिवारको पहिचान गरी उनीहरूको आवश्यकताअनुसार सहयोग उपलब्ध गराउन सके मात्रै ‘एक घर, एक चर्पी’ को लक्ष्य सबै नागरिकका लागि व्यवहारमा उतार्न सकिनेछ।

स्वच्छता नागरिकको जिम्मेवारी हो, तर त्यसका लागि आवश्यक आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउनु स्थानीय सरकारको दायित्व पनि हो। त्यसैले अभियानको वास्तविक सफलता शौचालय निर्माण गर्न सक्ने परिवारको सङ्ख्यामा मात्र नभई आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा पछाडि परेका नागरिकले समेत सुरक्षित, सम्मानजनक र स्वच्छ जीवनयापन गर्ने अवसर पाए–नपाएको आधारमा मापन हुनुपर्ने देखिन्छ।