तराईमा जुडशीतलको उल्लास: प्रकृति संरक्षण र सामाजिक सद्भावको मौलिक पर्व

​विनोद अविरल/ सिराहा वैशाख २ । तराई-मधेश तथा मिथिलाञ्चल क्षेत्रमा आज जुडशीतल पर्व हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ । नयाँ वर्षको आगमनसँगै वैशाख २ गते मनाइने यो पर्वलाई प्रकृतिमैत्री, वातावरण संरक्षण र स्वास्थ्य सचेतनाको अनुपम कडीका रूपमा लिईन्छ । ​ ​जुडशीतलको मुख्य विशेषता भनेकै मान्यजनबाट प्राप्त हुने आशीर्वाद हो ।

आजको दिन बिहानै घरका ज्येष्ठ सदस्य तथा अभिभावकले आफूभन्दा सानाको शिरमा शीतल जल छर्केर आशीर्वाद दिने गर्छन् । वैशाखको प्रचण्ड गर्मीमा शरीर र मस्तिष्क शीतल रहोस्, जीवनमा सुख, शान्ति, आरोग्यता र दीर्घायु प्राप्त होस् भन्ने कामनाका साथ यो विधि सम्पन्न गरिन्छ । ​ ​जुडशीतल केवल मानिसको लागि मात्र नभई सम्पूर्ण चराचर जगत् र वनस्पतिका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । यस दिन घरका रुखबिरुवा र बगैँचामा पानी हाल्ने चलन छ, जसले सुक्खा मौसममा वनस्पतिलाई जीवनदान दिने सन्देश प्रवाह गर्छ ।

​थारू समुदायले यसलाई 'सिरुवा पर्व' का रूपमा मनाउने गर्छन् । कृषि प्रधान क्षेत्र भएकाले यो पर्वमा कृषि उपजको प्रयोग बढी हुन्छ । मिथिला क्षेत्रमा यसलाई विशिष्ट कृषि सांस्कृतिक पर्व मानिएको छ, जहाँ धुलो र हिलो खेल्ने परम्पराले कृषिसँगको मानव सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ । ​ ​पर्वको पहिलो दिन (वैशाख १ गते) लाई 'सतुवाइन' भनिन्छ । उक्त दिन सात प्रकारका खाद्यान्न (चना, जौ, मकै, चामल, मुँग आदि) मिसाएर बनाइएको सातु र सखरको सर्वत कुलदेवतालाई चढाइन्छ र दान गरिन्छ । ​ ​

बदलिँदो मौसम र बढ्दो तापक्रमका कारण स्वास्थ्यमा आउने समस्याबाट बच्न जुडशीतलको वैज्ञानिक महत्त्व रहेको विज्ञहरूको तर्क छ । शरीरको तापक्रम सन्तुलन राख्न र पाचन प्रणालीलाई सहज बनाउन यस पर्वमा खाइने परम्परागत परिकारहरू लाभदायक मानिन्छन् । ​त्यस्तै, टोलछिमेकमा हिलो र धुलो छ्यापाछ्याप गरेर साथीभाइबीच आपसी सद्भाव, भाइचारा र सामाजिक एकता सुदृढ गर्ने गरिन्छ । जल र जमिनको विनाश भइरहेको वर्तमान अवस्थामा यो पर्वले जल संरक्षण र वातावरण जोगाउने प्रेरणा समेत दिएको छ ।