गाई तस्करी रोक्न खोज्दा प्रहरीकै लाठी ! सिरहाको भगवानपुरमा उठ्यो गम्भीर प्रश्न—सीमामा तस्करी कसको संरक्षणमा?

लहान भदौ ९ । सिरहाको भगवानपुर गाउँपालिका–१ स्थित बलान खोला हुँदै भारततर्फ गाई ओसारपसार भइरहेको आरोपबीच त्यसलाई नियन्त्रणमा लिएर कानुनी प्रक्रियाका लागि बुझाउन गएका स्थानीय युवामाथि नै प्रहरीले लाठीचार्ज गरेको आरोपले सीमा सुरक्षादेखि प्रहरीको भूमिकासम्म गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। स्थानीय युवाहरूले भारततर्फ लैजान लागिएका गाई नियन्त्रणमा लिएर ठाडी भन्सार कार्यालयमा बुझाउन खोज्दा प्रहरीले गाई बुझ्नुको सट्टा विभिन्न बहाना बनाउँदै आफूहरूमाथि बल प्रयोग गरेको आरोप लगाएका छन्। घटनापछि भगवानपुरमा प्रदर्शनसमेत भएको छ।

प्रदर्शनकारीका अनुसार केही दिनअघि बलान खोला हुँदै गाई ओसारपसारमा संलग्न रहेको आरोपमा तीन भारतीय नागरिक र एक नेपाली नागरिक गरी चार जनालाई नियन्त्रणमा लिइएको थियो। उनीहरूलाई गाईसहित सम्बन्धित निकायमा बुझाउने क्रममा स्थानीय युवामाथि सुरक्षाकर्मीबाट कुटपिट भएको आरोप छ। 

गाई ओसारपसार रोक्न स्थानीयले यसअघि पनि प्रहरीलाई पटक–पटक जानकारी गराएको बताएका छन्। शनिबार हिन्दु युवा समूहले हुलाकी सडकमा प्रदर्शन गर्दै अवैध रूपमा गाई ओसारपसार गर्ने कार्य रोक्न र संलग्नमाथि कानुनी कारबाही गर्न माग गरेको थियो।प्रदर्शनकारीका अनुसार त्यसबेला इलाका प्रहरी कार्यालय लहानका डिएसपीको नेतृत्वमा पुगेको प्रहरी टोलीले प्रदर्शनकारीलाई सम्झाउँदै आवश्यक कानुनी कारबाही हुने आश्वासन दिएको थियो। जिल्ला प्रहरी कार्यालय सिरहाका प्रमुखलाई समेत घटनाबारे जानकारी गराइएको र कारबाहीको आश्वासन पाएको उनीहरूको दाबी छ।तर सोमबार नियन्त्रणमा लिइएका व्यक्तिहरूलाई गाईसहित ठाडी भन्सार कार्यालयमा बुझाउने क्रममा परिस्थिति उल्टिएको प्रदर्शनकारीको भनाइ छ। मुद्दा प्रक्रिया अघि बढेपछि गाई र नियन्त्रणमा लिइएका व्यक्ति छुट्न सक्ने आशंकाले स्थानीय युवाहरूले असन्तुष्टि जनाएपछि विवाद बढेको बताइएको छ।त्यसक्रममा सशस्त्र प्रहरीका सईको नेतृत्वमा खटिएको टोलीले लाठीचार्ज गरेको र नेपाल प्रहरीका सुरक्षाकर्मीले समेत बल प्रयोग गरेको प्रदर्शनकारीहरूको आरोप छ। यी आरोपबारे सम्बन्धित सुरक्षा निकायको आधिकारिक धारणा सार्वजनिक हुनु आवश्यक छ।

सिरहा–भारत सीमा क्षेत्रमा लामो समयदेखि अवैध ओसारपसार नियन्त्रण चुनौतीका रूपमा रहँदै आएको छ। खुला सीमा, ग्रामीण बाटो, खोलानाला र सीमावर्ती बस्तीका वैकल्पिक मार्गका कारण तस्करहरूले सुरक्षा निगरानी छल्ने प्रयास गर्ने गरेका छन्।गाई ओसारपसारको विषय भने अन्य सामान्य तस्करीभन्दा संवेदनशील छ। नेपालमा गाई राष्ट्रिय जनावर भएकाले यसको अवैध ओसारपसारमाथि सामाजिक तथा कानुनी दुवै दृष्टिले गम्भीर चासो रहन्छ।

तर संवेदनशील विषय भन्दै कुनै समूहले आफैं कानुन हातमा लिनु पनि समाधान होइन। नियन्त्रणमा लिइएका गाई र व्यक्तिलाई सम्बन्धित निकायमा बुझाउने प्रयास गर्दा सुरक्षाकर्मी र स्थानीयबीच तनाव सिर्जना हुनुको कारणसमेत निष्पक्ष रूपमा छानबिन हुनुपर्छ। ‘गाई छुट्छ’ भन्ने आशंकाले किन जन्मायो आक्रोश? घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो—कानुनी प्रक्रियामा पुगेपछि नियन्त्रणमा लिइएका गाई र व्यक्तिहरू छुट्न सक्ने आशंका स्थानीयमा किन पैदा भयो? यदि कानुनअनुसार प्रमाण पुगेमा कारबाही हुन्छ भने स्थानीयले आशंका गर्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन। अर्कोतर्फ, कानुनी प्रक्रिया नै अगाडि बढिरहेको अवस्थामा भीड वा समूहको दबाबमा परिणाम निर्धारण गर्न खोज्नु पनि उचित हुँदैन।

त्यसैले अब अनुसन्धानले दुई पक्ष स्पष्ट पार्नुपर्छ—गाई वास्तवमा कहाँबाट, कसरी र कसको स्वामित्वमा थिए? उनीहरूलाई भारततर्फ लैजान खोजिएको प्रमाण के छ? नियन्त्रणमा लिइएका चार व्यक्तिको भूमिका के थियो? र गाई बुझाउन गएका युवामाथि सुरक्षाकर्मीले कानुनसम्मत बल प्रयोग गरेका थिए कि अनावश्यक रूपमा लाठीचार्ज गरिएको थियो? प्रहरीमाथिको आरोप पनि छानबिनको दायरामा आउनुपर्छ प्रदर्शनकारीहरूले आफूहरूमाथि भएको लाठीचार्जको छानबिन गर्न माग गरेका छन्। यो मागलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

सुरक्षाकर्मीले भिड नियन्त्रण वा सार्वजनिक शान्ति कायम गर्ने क्रममा बल प्रयोग गर्नुपर्ने परिस्थिति आउन सक्छ। तर बल प्रयोग आवश्यक, समानुपातिक र कानुनसम्मत थियो कि थिएन भन्ने प्रश्नको स्वतन्त्र परीक्षण हुनुपर्छ। त्यस्तै, प्रदर्शनकारीले प्रहरीमाथि लगाएको आरोपलाई तथ्य प्रमाणबिना निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्नु पनि उचित हुँदैन। घटनाको भिडियो, प्रत्यक्षदर्शीको बयान, प्रहरीको ड्युटी विवरण र नियन्त्रणमा लिइएका व्यक्तिको बयानका आधारमा वास्तविकता बाहिर ल्याउन सकिन्छ। अब सीमा सुरक्षा ‘कागजमा’ होइन, परिणाममा देखिनुपर्छ

भगवानपुर घटनाले सीमा क्षेत्रमा स्थानीय नागरिक र सुरक्षा निकायबीच समन्वयको आवश्यकता पनि देखाएको छ। स्थानीयले सूचना दिने, सुरक्षा निकायले तत्काल अनुसन्धान गर्ने र कानुनी प्रक्रिया पारदर्शी ढंगले अघि बढाउने व्यवस्था भए अविश्वास कम गर्न सकिन्छ।सीमामा अवैध पशु ओसारपसार रोक्न नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, भन्सार तथा स्थानीय प्रशासनबीच संयुक्त निगरानी आवश्यक छ। साथै, नियन्त्रणमा लिइएका पशुको स्वामित्व, ओसारपसारको उद्देश्य र कानुनी हैसियत तत्काल परीक्षण गर्ने संयन्त्र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।निष्कर्ष : गाईको सुरक्षा र नागरिकको अधिकार दुवै राज्यकै जिम्मेवारी

भगवानपुरको घटना केवल गाई ओसारपसारको विवाद होइन। यसले सीमा क्षेत्रमा तस्करी नियन्त्रण, सुरक्षाकर्मीको जवाफदेहिता, स्थानीय नागरिकको भूमिका र कानुनी प्रक्रियाप्रतिको विश्वासमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। गाई अवैध रूपमा ओसारपसार गरिएको प्रमाणित भए संलग्नमाथि कानुनअनुसार कडा कारबाही हुनुपर्छ। तर कारबाहीको माग गर्ने नागरिकमाथि अनावश्यक बल प्रयोग भएको भए त्यसको पनि छानबिन र जिम्मेवारी निर्धारण हुनुपर्छ।अब आवश्यक छ—तस्करी रोक्ने नाममा नागरिकमाथि दमन होइन, र नागरिक सक्रियताको नाममा कानुन हातमा लिने अवस्था पनि होइन। राज्यले दुवै अतिबाट जोगिँदै सीमा क्षेत्रमा कानुनी शासन, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको प्रत्याभूति दिनुपर्ने समय आएको छ।