शौचालय बनेपछि विद्यालयका किशोरी शिक्षामा स्वच्छताको सकारात्मक प्रभाव

लहान । विद्यालयमा सुरक्षित, सफा र प्रयोगयोग्य शौचालय निर्माण भएपछि किशोरी विद्यार्थीको विद्यालय जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन देखिन थालेको छ। विशेषगरी महिनावारी हुने उमेरका छात्राहरूका लागि शौचालय केवल एउटा भौतिक संरचना मात्र नभई सम्मान, स्वास्थ्य, आत्मविश्वास र निरन्तर शिक्षाको आधार बनेको छ।

यसअघि धेरै सामुदायिक विद्यालयमा पर्याप्त शौचालयको अभाव, पानीको समस्या तथा सरसफाइको कमजोर अवस्थाका कारण किशोरीहरू महिनावारीका बेला विद्यालय अनुपस्थित हुने, कक्षामा असहज महसुस गर्ने वा पढाइ नै छाड्ने अवस्था समेत देखिन्थ्यो। तर हाल विद्यालयमा छुट्टै तथा व्यवस्थित शौचालय, स्वच्छ पानी, साबुन र सरसफाइका सामग्री उपलब्ध भएपछि यस्तो समस्या क्रमशः घट्दै गएको विद्यालयहरूले बताएका छन्।

शिक्षकहरूका अनुसार शौचालय निर्माणसँगै किशोरीहरूको विद्यालय उपस्थितिदर बढेको छ। महिनावारीका कारण हुने अनुपस्थिति कम भएको, कक्षाकोठामा उनीहरूको सक्रिय सहभागिता बढेको तथा आत्मविश्वासमा समेत सकारात्मक परिवर्तन आएको छ। यसले उनीहरूको शैक्षिक उपलब्धिमा पनि राम्रो प्रभाव पार्न थालेको छ।

किशोरी विद्यार्थीहरू भन्छन्, “पहिले महिनावारी भएका बेला विद्यालय आउन डर लाग्थ्यो। पर्याप्त शौचालय र पानी नहुँदा धेरै असहज हुन्थ्यो। अहिले सफा शौचालय, पानी र साबुनको व्यवस्था भएपछि ढुक्क भएर विद्यालय आउन सकिन्छ।”

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार महिनावारी स्वास्थ्य व्यवस्थापनका लागि सुरक्षित शौचालय अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। सफा शौचालय र नियमित हात धुने बानीले विभिन्न संक्रमणको जोखिम घटाउनुका साथै किशोरीहरूको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसले व्यक्तिगत सरसफाइको संस्कार विकास गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउँछ।

अभिभावकहरू पनि विद्यालयमा सुधारिएको शौचालय व्यवस्थाप्रति सन्तुष्ट देखिएका छन्। उनीहरूका अनुसार सुरक्षित वातावरण बनेपछि छोरीहरू निर्धक्क भएर विद्यालय जान थालेका छन्। यसले अभिभावकमा पनि विद्यालयप्रतिको विश्वास बढाएको छ।

शिक्षा क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार विद्यालयमा गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न पुस्तक, शिक्षक र भवन मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्वच्छ खानेपानी, लैङ्गिकमैत्री शौचालय, सरसफाइ तथा महिनावारी स्वास्थ्य व्यवस्थापनका सुविधा पनि उत्तिकै आवश्यक छन्। यस्ता पूर्वाधारले विशेषगरी किशोरीहरूको विद्यालयमा टिकाइ (Retention) बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

नेपाल सरकारले विद्यालयलाई बालमैत्री तथा लैङ्गिकमैत्री बनाउने नीति अघि सारेको भए पनि अझै ग्रामीण क्षेत्रका धेरै विद्यालयमा पर्याप्त शौचालय, पानी र सरसफाइको व्यवस्था हुन बाँकी छ। सम्बन्धित स्थानीय तह, विद्यालय व्यवस्थापन समिति तथा विकास साझेदारहरूले यस्तो पूर्वाधारमा निरन्तर लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

विद्यालयमा निर्माण भएका स्वच्छ र सुरक्षित शौचालयले किशोरीहरूको स्वास्थ्य संरक्षण, सम्मानपूर्ण वातावरण, नियमित विद्यालय उपस्थिति र गुणस्तरीय शिक्षामा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको अनुभवले देखाएको छ। त्यसैले प्रत्येक विद्यालयमा स्वच्छ, सुरक्षित र सबैका लागि पहुँचयोग्य शौचालयको व्यवस्था गर्नु समयको आवश्यकता मात्र होइन, शिक्षामा समान अवसर सुनिश्चित गर्ने महत्वपूर्ण आधार पनि हो।