लोकसंस्कृतिको रूपमा ‘सामा–चकेवा’

विनोद मण्डल कार्तिक २१ । तराई मधेसका जिल्लाहरुमा यतिबेला सामा चकेवा पर्व मनाउने प्रचलन देखिन्छ । कार्तिक शुक्लपक्षको द्वितीया तिथिदेखि प्रारम्भ भएर पूर्णिमाको भोलिपल्टसम्म मनाउने परम्परा रहेको यो पर्वमा महिलाहरूले सामा, चकेवा, चुगला, सतभैँया, कुकुर, भमरा, वृन्दावन, नटुवा जस्ता कलात्मक स्वरूपहरूको निर्माण गरेर ती स्वरूपहरू र बलेको बत्ती डालोमा राखी राति राति गाउँटोलमा ‘ डाला ले बहार भेल बहिनो से सबको बहिनो " बोलको गीत गाएर वृत्ताकार रूपमा बसेर सामा चकेवा खेलिन्छ । मुख्यतया चेलीबेटीहरुले आफ्ना दाजु भाईको दीर्घायुको कामना गर्दै रात्रीको समयमा महिला दिदी बहिनीहरुद्वारा सामूहिक रूपमा गीत गाएर रमाइलो तरिकाले खेलिने र गाइने यस गीतमा ढाकीमा सामा चकेवाको प्रतिमा राखेर दियो बाली चुग्ला लाई गाली गर्दै नौ देखि एघार दिनसम्म खेलिने लोक संस्कृति हो । खास गरी नेपालको पूर्वी तथा मध्य तराईमा छठ पर्वको एकदिन अगाडि र कतैकतै छठको भोलिपल्टदेखि मनाइन्छ ‘सामा–चकेवा’ लोक पर्वको शुभारम्भ द्वापर युगमा भगवान कृष्णको समयदेखि नै भएको भन्ने बिश्वास गरिन्छ ।

यो पर्व भगवान श्रीकृष्णकी छोरी साम्बा र छोरा साम्बको कथामा आधारित छ । १० दिनसम्म चल्ने यो पर्व ११औँ दिन पूर्णिमामा विसर्जन गरिन्छ । ११औँ दिन माटोको प्रतीकहरूलाई भाइको हातबाट फुटाई खेत वा वनमा विसर्जन गरिन्छ । भाइको उमेर लामो होस् र उसलाई कुनै रोगव्याधि नलागोस् कामनाका साथ सामा मनाईन्छ । बहिनीहरूले सामा, चकेवा, चुगला आदिको माटोको प्रतिमा बनाई बाँसको डालोमा राखी साँझको वेला गीत गाउने गर्छन् । सामा चकेवा पर्वको विशेष पात्र चुगलाको मुखमा १० दिनसम्म कालो पोत्ने गरिन्छ । चुगला अर्थात् कुरा लगाउने पात्र हो । आज भोलि आधुनिक गीत संगीतले यसलाई प्रभावित पारेको कारण ठाउँनुशार यसको खेल्ने तरिका भने अलग अलग रहेको पाईन्छ ।